System kaucyjny w Polsce - jak działa, po co powstał i co naprawdę zmienia?

System kaucyjny to rozwiązanie, które ma na celu zwiększenie poziomu recyklingu opakowań i zmniejszenie ilości odpadów w środowisku. W wielu krajach Europy funkcjonuje od lat i cieszy się dużą skutecznością. W Polsce system działa od 1 października 2025 roku dlatego warto zrozumieć, co zmienił w codziennych zakupach i gospodarowaniu odpadami.

Rys. 1. System kaucyjny

Jakie opakowania zostały objęte systemem?

W polskim systemie kaucyjnym znajdują się:

plastikowe butelki do 3 litrów

kaucja 50 groszy

puszki metalowe do 1 litra

kaucja 50 groszy

szklane butelki wielokrotnego użytku do 1,5 litra

kaucja 1 złoty

Rys. 2. Opakowania objęte systemem kaucyjnym

WAŻNE: Kaucja zostanie naliczona tylko za butelki i puszki z naklejką informującą o naliczeniu kaucji i tylko one podlegają zwrotowi w automatach oraz w punktach zwrotu (sklepach).

Kwota kaucji nie jest wliczona w cenę napoju na sklepowej półce. Jej wysokość jest widoczna na etykiecie opakowania - jest częścią znaku kaucji. Kaucja za opakowanie napoju ze znakiem kaucji jest pobierana przy zakupie, np. przy kasie w sklepie lub w automacie z napojami. Na paragonie pojawia się osobno, jako oddzielna pozycja.

Ważne: paragon nie będzie potrzebny, aby odzyskać kaucję. Aby otrzymać zwrot środków, opakowanie musi mieć nienaruszony znak kaucji i czytelny kod kreskowy, dlatego zwracanych opakowań nie należy zgniatać ani uszkadzać.

Za działanie systemu kaucyjnego w Polsce odpowiadają operatorzy, czyli podmioty, które organizują współpracę między producentami, a punktami sprzedaży (sklepami) oraz odpowiadają za zbiórkę opakowań objętych systemem.

WAŻNE: W sprzedaży będą napoje zarówno w opakowaniach będących w systemie, jak i te, które zostały wyprodukowane wcześniej (do wyczerpania ich zapasów).

Rys. 3. Opakowanie z kaucją i bez kaucji

Na ilustracji obok widzimy dwa identyczne opakowania. Tylko jedno z nich jest objęte systemem kaucyjnym, ponieważ produkt w drugim opakowaniu został wyprodukowany przed 1 października 2025 r.

Podsumowując — kaucja zostanie naliczona i później zwrócona wyłącznie za opakowanie oznaczone naklejką „kaucja”.

Dlaczego wprowadzono system kaucyjny?

Główne cele to:

• Zmniejszenie ilości odpadów w środowisku. W krajach z systemem kaucyjnym poziom recyklingu opakowań napojowych sięga nawet 90%.
• Wyższa jakość surowca. Zebrane selektywnie butelki czy puszki są czystsze i lepiej nadają się do ponownego przetworzenia.
• Spełnienie wymagań unijnych. UE zobowiązuje państwa do osiągania wysokich poziomów zbiórki i recyklingu, szczególnie plastiku.

Na czym polega system kaucyjny?

1. Kaucja doliczana przy kasie
   Przy zakupie napojów w opakowaniach oznaczonych naklejką systemu pobierana będzie kaucja.
   WAŻNE: Kaucja pojawia się na paragonie dopiero przy kasie, nie jest uwzględniana na etykiecie z ceną produktu.
2. Każdy sklep pobiera kaucję
   Jeśli sklep sprzedaje napoje w opakowaniach objętych systemem, musi pobierać kaucję – niezależnie od powierzchni czy profilu działalności.
   WAŻNE: Liczy się asortyment, a nie typ sklepu.
3. Liczy się oznakowanie
   Zwrotowi podlegają tylko opakowania z naklejką systemu kaucyjnego.
   WAŻNE: Za opakowania bez tej naklejki kaucja nie zostanie wypłacona.
4. Zwrot bez paragonu
   Kaucję odzyskasz przy oddaniu opakowania z naklejką systemu.
   WAŻNE: Paragon nie jest potrzebny.
5. Zwrot w dowolnym punkcie zbiórki
   - Sklepy > 200 m²: obowiązek prowadzenia punktu zbiórki.
   - Sklepy < 200 m²: możliwość dobrowolnego udziału.
   WAŻNE: Nie zgniataj opakowań przed oddaniem.
6. Punkt zbiórki w każdej gminie
   Każda gmina musi posiadać co najmniej jeden stacjonarny punkt odbioru.
   WAŻNE: Punkty mogą działać także poza sklepami.

Więcej na: https://www.gov.pl/web/klimat/system-kaucyjny

Jak przygotować opakowanie do zwrotu?

• Opróżnij je - opakowanie powinno być puste. 
• Nie musisz myć opakowania.
• Pozostaw nakrętkę - trafia razem z opakowaniem do recyklingu.
• Zachowaj nienaruszone opakowanie – naklejka ze znakiem kaucji i kod kreskowy muszą być czytelne, aby można było je prawidłowo zidentyfikować.

plastikowe butelki do 3 litrów

kaucja 50 groszy

Rys. 4. Zwrot opakowania

Oddając butelkę objętą kaucją w automacie lub w punkcie zbiórki (np. w pobliskim sklepie), otrzymujesz zwrot pobranej kaucji.

szklane butelki wielokrotnego użytku do 1,5 litra

kaucja 1 złoty

Rys. 5. Odbiór kaucji

Co system zmieni w praktyce?

Dla konsumentów

• Możliwość oddawania butelek i puszek - w zamian odzysk pieniędzy (kaucji).
• Mniej odpadów w domowym koszu.
• Zbieranie opakowań z kaucją osobno w celu późniejszego oddania do automatu lub punktu zwrotu.
• Możliwość korzystania z automatów lub punktów zwrotu w sklepie, przy okazji zakupów.

Dla sklepów

• Obowiązek uczestnictwa dla dużych placówek.
• Potrzeba wygospodarowania dodatkowej przestrzeni na magazynowanie opakowań.
• Prowadzenie rozliczeń z operatorem systemu.

Dla środowiska

• Mniej odpadów opakowaniowych w lasach, parkach i rzekach.
• Ograniczenie produkcji nowych tworzyw dzięki recyklingowi.
• Niższa emisja CO₂ związana z wytwarzaniem opakowań.

Fakty i mity o systemie kaucyjnym

✅ FAKT: System działa skutecznie w innych krajach

Niemcy, Litwa, Finlandia czy Dania odnotowują odzysk butelek i puszek na poziomie 85–95%.

✅ FAKT: Paragon nie jest potrzebny

Jedynym warunkiem jest zwrócenie opakowania zgodnego z systemem (nieuszkodzonego i z czytelnym kodem).

❌ MIT: Małe sklepy będą musiały przyjmować opakowania

Sklepy powyżej 200 m² muszą przyjmować opakowania. Mniejsze mogą, ale nie muszą – właściciele sami decydują, czy dołączą do systemu.

✅ FAKT: System ograniczy zaśmiecanie

W krajach, w których funkcjonuje system kaucyjny liczba wyrzucanych butelek i puszek w przestrzeni publicznej znacząco spadła (opakowanie ma wartość). Jednak dzikie wysypiska to nie tylko opakowania, to również inne odpady jak gruz czy opony, na nie system kaucyjny nie ma wpływu.

❌ MIT: System zastępuje segregację odpadów

Nie. Segregacja dalej obowiązuje, a system obejmuje tylko część opakowań.

✅ FAKT: Jeśli ktoś nie odda opakowania, może stracić pieniądze

Tak. Kaucja jest zwracana wyłącznie wtedy, gdy klient zwróci opakowanie. Jeśli wyrzuci je do kosza lub zostawi w domu – traci możliwość odzyskania zapłaconej kaucji. Nieodebrana przez konsumentów kaucja trafi do operatora i będzie przeznaczona na finansowanie systemu.

❌ MIT: Czy dzięki systemowi kaucyjnemu mieszkańcy zapłacą mniej za odpady?

Nie. Wiele analiz wskazuje, że wprowadzenie systemu kaucyjnego oznacza straty przychodów dla gmin i firm zajmujących się odpadami ponieważ opakowania objęte kaucją nie trafiają już do systemów gminnych. Mniejsze wpływy z surowców i trudność wyrównania strat może skutkować wyższymi opłatami za wywóz i zagospodarowanie odpadów — co ostatecznie obciąży mieszkańców.

✅ FAKT: Kaucja pomaga osiągnąć unijne cele środowiskowe

Unia Europejska wymaga zebrania 77% butelek PET w 2025 r. i 90% w 2029 r.

Bez systemu kaucyjnego osiągnięcie takich liczb będzie trudne do wykonania.

Podsumowanie

System kaucyjny to nowe rozwiązanie w Polsce, choć od lat z powodzeniem funkcjonuje w wielu krajach Europy. Kaucja za opakowanie oznaczone naklejką systemu jest doliczana przy zakupie, a aby odzyskać pieniądze, wystarczy zwrócić puste opakowanie w sklepie lub innym punkcie zbiórki. To działanie wymaga wypracowania nowych nawyków i odrobiny przyzwyczajenia. Jak przy każdej zmianie, początki mogą być trudne, ale z czasem cały proces stanie się naturalną, codzienną rutyną.